“Отор, нүүдлээ сайн хийж чадвал одоо үеийн залуучууд малаа алзахгүй өсгөж аваад л явна.”
Өглөөний нар алгуурхан гийж эхлэхэд говь хээр талд салхинд сэвэлзэх агь таана үнэрээ түгээж, хурга ишигний майлалдах дуу хадах хотоо эргэснээр малчин Батчулууны өдрийн завгүй их ажил эхэлдэг. Өөрийн гарын алга мэт тун чиг сайн мэдэх Баянгол сум нутагтаа тэрбээр 34 жил мал сүргээ маллан амьдарчээ. Улс орон хөгжихийн хэрээр тал нутгийн олон малчид суурин соёл руу “дүрвэж” нийслэл Улаанбаатарыг, наанадаж аймгийхаа төвийг бараадах болсон цаг. Харин малчин Д.Батчулуун өвөг дээдсийнхээ улбаалж үлдээсэн нүүдлийн соёл иргэншлийн сүүлчийн гэрч мэт нутагтаа үлджээ. Энэ жилийн зусландаа Д.Батчулуун гуайнх Өвөрхангай аймгийн төв Арвайхээр хотоос нүүж ирсэн залуу малчны гэр бүлтэй хаяа залган буужээ. Түүний өдөр тутамдаа хийж буй ажлыг тоочвол тун энгийн. Өглөө эртлэн босох, бэлчээрт мал сүргээ гаргах, хороо хотоо цэвэрлэх гэхчлэн өдөр бүр хийдэг ажлаа давтана. Гэвч энэ ажлуудын ард нүүдлийн соёл иргэншлийн амь цог, малчин хүний ур ухаан бий. Харин гэрт гэрийн эзэгтэй Ж. Алтанцэцэг тэжээвэр мууртайгаа цуг өглөөний ажлаа эхлүүлж, сүү цагаан идээгээ боловсруулах, ямаа, үхрээ саах зэргээр мөн л өдөржин суух ч завдалгүй хөдөлмөрлөнө.
Бидний бичвэрийн баатар эгэл малчин Д. Батчулуун өдгөө 70 нас руу дөхөж яваа. Шаравтар царай, шонтгор жижиг хамар, усны дусал мэт нүд нь сэтгэлд цаанаа л нэг дулаан мэдрэмж төрүүлнэ. Харин өөрийнх нь зөөлөн, ухаалаг ярианы өнгө хэмнэлээс амьдралд хандах хандлагыг нь таньж болно. Учир явдлаа дэлгэн хэлээд ярилцлага хийх үеэр эхэндээ ичиж, тулгамдаж байсан ч аажимдаа дассан юм. Бидэнтэй түүний хань Ж.Алтанцэцэг хамт сууж, ярилцлага эхэллээ.
***
Сайн байна уу? Зуслан тавлаг сайхан уу? Таны нэг өдөр хэрхэн өнгөрдөг вэ?
Намайг Дондовын Батчулуун гэдэг. Би Өвөрхангай аймгийн Баянгол сумын, Эргэн дэнж багийн малчин. Өсөж төрсөн энэ сайхан нутаг, Онгийн голынхоо хөндийд мал сүргээ хариулан амьжиргаагаа залгуулан, үр хүүхдээ өсгөн хүмүүжүүлж, өрх тусгаарлуулж, энх тунх эх нутагтаа 34 жил малын хөлийн тоосонд сайхан амьдарч явна. Миний ажлын нэг өдөр малаа бэлчээрт гарган хариулах, сүү саалийн үеэр гэртээ малаа тууж авчран үхэр, хонь, ямаагаа саах, тугал, хурга, ишгээ ялган идэшлүүлэх, оройдоо мал сүргээ хотлуулах зэрэг ажлууд өрнөсөөр өнгөрдөг дөө.
Ж.А: Үхэр, хонь, ямаагаа сааж, сүү цагаан идээгээ боловсруулж, хоол бас цай ундаа бэлдэх, гэр орноо цэвэрлэх гээд өдөр явж өгнө дөө.
***
Дашрамд дурдахад эхнэр нөхөр хоёрын завсаргүй үргэлжлэх өдөр бүрийн ажил гэдэг нар халуу шатам төөнөж, элс шороо тэнгэрт тултлаа шууран босож, бороо хувин хувингаар цутгаж байсан ч амьдралын хэмнэл нь зогсолтгүй үргэлжилж байдаг.
***
Малчин болсон түүхээсээ манай уншигчидтай хуваалцана уу?
Би насаараа л мал маллаж байна. Малчны гэрт төрсөн болохоор мал руугаа тэмүүлсэн (мишээв). Чухамдаа хийж дадсан ажлаа хийх гэж, нөгөөтээгүүр төрсөн нутаг усандаа өв соёлоо хамгаалан уламжилж суух нь зөв санагдсан юм.
Аав минь ИЖ-49 гэх хар мотоциклынхоо ард намайг сундлан, Өвөрхангай аймгийн төв Арвайхээр рүү сургуульд зөөдөг байлаа. Ах нь нэгдүгээр ангиасаа дунд анги буюу зургаадугаар анги хүртлээ аймгийн төвдөө сургуульд сурсан. Аав минь хөгжимчин хүн /морин хуурч/ байсан юм. Гэвч одоо манай удамд морин хуурыг эгшиглүүлэx хуурч төрөөгүй нь жаахан харамсалтай.
Анх цэргийн албанд дөрвөн жил жолоочоор ажиллаж байсан ч 1991 онд малчны амьдралаа эхлүүлэх шийдвэр гаргасан түүхтэй. Ингэж хөгжимчний хүү удмаа даган малчин боллоо. Ээж болон хадам аав, ээж хажууд байсан болохоор их түшигтэй байсан. Малчин болоход ямар нэгэн хүндрэл байгаагүй гэж ойлгож болно. Туршлагатай улсын хажууд хурдан амьдралаа босгосон доо одоо ч баярлаж явдаг.
Мөрөөдөл гэдэг зүйл хувь хүнийг бий болоход ихээхэн түлхэц болдог гэлцдэг. Та бага залуу насандаа юун тухай мөрөөддөг байсан бэ?
Манай үеийнхэн аймгийн төв рүүгээ явахыг мөрөөдөг байлаа. Миний хувьд жолооны курст (жолооч болох сургалт, дамжаа) суух их сонирхолтойн дээр цаашлаад мэргэжлийн жолооч болохыг хүсдэг байсан юм. Аймгийн төв дээр хоёр жил цэргийн ангийн жолоочоор ажилласан.
Сүүлийн 30 жилд таны амьдралд ямар, ямар өөрчлөлт гарсан бэ?
Одоо ингээд бодоход хүүхдүүд маань нас биед хүрцгээж, тус тусын ажил төрөлтэйгээ ч золголоо. Манайх ам бүл долоо, хань бид хоёр таван сайхан хүүхэдтэй. Тэдний маань хоёр нь улсын нийслэл Улаанбаатар хотод, нэг нь Өвөрхангай аймгийн төв Арвайхээрт, нөгөө нь Ирланд улсад, харин хамгийн бага отгон охин маань энэ жил (2025) Орхон аймаг–Эрдэнэт хот руу ханийнхаа хамт шилжсэн. Хань бид хоёр чинь одоо гурван ач хүү, нэг зээ охинтой өвөө, эмээ нар болж шүү дээ. Анх хамгийн том хоёр хүүхдээ аймагт, цэргийн албанд ажиллаж байхдаа ажил албаныхаа хажуугаар өсгөсөн. Түүний дараагаар малчин болчихоод таван сайхан үрсээ хөдөө нутагтаа өсгөлөө. Хүүхдүүдтэйгээ бөөнөөрөө, тэднийхээ өсөхийг харж, цугтаа байх хамгийн сайхан дурсамжтай мөчүүд байсан. Одоо бүгдээрээ тараад өөр өөрсдийн амьдралаар амьдарч явна.
Хүүхдүүдээ өсгөхөд хүндэрлтэй үе байсан уу?
Хүүхдүүд өвдөх гэхээс биш өсгөхөд амархан байсан. Манай охидууд Баянгол сумын арван жилийн дунд сургуулийг дүүргэсэн. Хичээлийн шинэ жил эхлэхээр дотуур байранд аваачаад л өгдөг байв. Дотуур байрны амьдралаар хүмүүжсэн тул манай хүүхдүүд багаасаа л биеэ дааж сурчихсан.
Ж.А: Хүүхдүүд минь ерөнхий боловсролын дунд сургуульд сурч байх үеүдэд хамгийн сайхан байж дээ. Тэр үед аав, ээж хоёроос минь гадна хадмууд маань ч бас амьд сэрүүн биднийхээ дэргэд байлаа. Олуулаа бужигнасан ам бүл гэдэг өнөр өтгөн, хэчнээн сайхан байдаг билээ дээ.
Мал маллахын онцлог, басхүү түүний ач тусаас хуваалцаж болох уу?
Эцэг, эхээс удамшиж ирсэн хүмүүжил, хамгийн том сургамж бол мал маллах арга ухаан. Хуурч овгийнхноос би ганцаараа мал маллаж байна. Төв дээр байгаа Д.Батсуурь ахынхаа (том ах) мал хуйг мөн давхар маллана. Дээрээс нь үр хүүхдүүдийнхээ хоол ундыг бэлтгэх гэхчилэн өөр газар аж төрж буй ахан дүүстээ ч идэшний бэлдэц, унд хоол болгон жил бүр л явуулна. Мал малласны буян заяанд өөрсдийгөө болоод үр хүүхдүүдээ сүү цагаан идээ, ааруул ээзгий, тарган шимтэй мах идшээр хангаж, байгалийн гаралтай цэвэр органик бүтээгдэхүүн хэрэглэж байна. Цагаан идээгээ өөрсдөө бэлтгэж, зундаа айраг, тараг гаргаж монгол малчны ухааны үр шим, ажил хөдөлмөрийн ач тусыг хүртэж байна даа. Ач, зээ нар маань уламжлалт цагаан идээнд дуртай нь их сайн хэрэг гэж бид боддог юм. Ганц зээ охин Чанцал минь цагаан идээг бол хамгийн их идэж байна даа. (инээв).
Ж.А: Энэ сайхан тал нутгийнхаа ашиг тусаар мал хуйгаа өсгөн арвижуулаад, үр шимийг нь хүүхдүүдйнхээ төлөө зориулах нь эцэг, эх хүний үүрэг гэж л санаж явна. Хүүхдүүдээ гадуур үнэтэй худалдаалдаг килограммын маханд бага гүйлгэх санаатай өвөлд махыг нь бэлдэх гээд ажил, амьдралын зорилго мундахгүй их л байна.
Ер нь малчин хүн жилийн дөрвөн улирлын алинд нь хамгийн их завгүй байдаг бэ?
Хамгийн завгүй үе хаврын сарууд юм даа. Мал төллөх үеэр бяцхан хурга, ишиг гээд төлүүдээ хүлээж авдгийг мэдэх байх. Өнгөрсөн хавар 100 гаруй хурга, 60 орчим ишиг бойжуулсан.
Таны амьдралд байгаль цаг агаарын өөрчлөлт хэрхэн нөлөөлж байна вэ?
Зөвхөн нүүдлийн соёл иргэншилтэй монгол малчид төдийгүй дэлхий нийтээрээ л байгаль цаг уур, хүрээлэн буй орчны өөрчлөлтөд дасан зохицож амьдарч байна уу даа гэж харагдаж байна. Дэлхийн дулаарал гээч зүйл явагдаж байгаа байх аа?
Өвлийн улиралд цас орохгүй, эсвэл эсрэгээрээ их цас хучин зуд болох, мөн зуны улиралд хур бороо урьдынхаасаа эрс багасаж, нарны элч маш эрчимтэй чангарч байна. Зарим жилд цаг агаар талаасаа өвөл нэг их хүйтрэх нь гайгүй бөгөөд цас маш багатай өнждөг. Гэвч хавар нь маш их хүйтэн хэцүү болж байгаа нь малчдын мал маллагаа, аж ахуйд хүндээр тусах нь бий. Байгалийн энэ мэт өөрчлөлтөөс үүдсэн ган, зуднаар бэлчээрийн өвс ургамал, хужир мараа үгүйрсэн тул нэмэлт тэжээлээр л малаа тэжээн амьдарч байна.
***
Дээр дурдсанчлан хавар бол малчдын хувьд хамгийн чухал улирал байдаг. Энэ үе бол өвөл дууссаныг илэрхийлж, мал төллөж, шинэхэн төлөө угтан авна. Энэ үед малчдын хувьд өмнөх жилийнхээ ажлын үр дүнг дүгнэн шинэ амьдралаа эхлүүлдэг. Хавар хэт их хүйтэн байх нь малаа алдах өндөр эрсдэлтэй тул хамгийн чухал болон эмзэг үе юм. Байгальтайгаа дасан зохицож амьдардаг малчдын хувьд дэлхийн дулаарал бол хамгийн түрүүнд мэдрэгдэж буй тулгамдсан асуудал. Цаашилбал зөвхөн нэг өрхийн аж ахуй бус бүхэл бүтэн улс орны эдийн засгийн асуудалд ч хурцаар нөлөөлнө гэсэн үг. Одоогоор энэ дэлхийн дулаарлын тухай сэдэв нь жижиг зүйл мэт санагдах авч, алс хэтдээ бидний ирээдүйн өдөр тутмын амьдралд хүчтэй нөлөөтэй.
***
2010 онд танай орон нутгаар зуд болсон гэж сонслоо. Та тэр жилийн өнгийг дүрсэлж, бидэнд хуваалцаж болох уу?
Одоогоос 15 жилийн өмнө юм даа…
Манайх гэдэг айл 2010 онд Баянгол сумын хойд руу нутагшиж байгаад, өвөлжөө, хаваржаагаа бараадан энэ хавьцаа нүүж ирээд, хамаг малаа энд барсан даа. Адуугаа зуданд алдсан, хонь малаа үхүүлээд ер нь саалийн үнээ, идэшний үхэргүй ч болсон цаг.
Тун харамсалтай үйл явдал болжээ. Хүн гэдэг үнэхээр л байгалийн шалгарлын өмнө өвдөг сөгдмөөр санж. Та хоёр маань 2010 оны зудыг ер нь яажшуухан давсан бэ?
Ай даа, зууны бараг ер орчим хувь малаа алдсан, нийт 10 хүрэх үү, үгүй юу хувьтай бог мал л үлдсэн. Эхнэр бид хоёр чадлынхаа хэрээр л зүтгэсэн. Тухайн үед нэлээд чанга байсан. Үрэгдсэн, хорогдсон мал ихтэй…
Өвгөдийн яриагаар “зуд” гээч айхтар зүйл арван хоёр жилд нэг тохиолдог. Харин орчин цагт энэ тоо ихсэж, малчдын амьдралд онц хүндрэл авчирч байна. Харын зуд гэдэг нь хүйтний улиралд цас огт ороогүйгээс үүдэн усаар гачигдахыг, цагаан зуд нь цас их орсноос мал, амьтад өвс олж идэх боломжгүйг хэлдэг байна.( https://gogo.mn/r/vo50d) Тухайлбал, 2009 оноос 2010 оны өвөл монгол орон даяар малчдын хувьд хамгийн хүнд, хэцүү үе тохиожээ. Хaвсарсан зуд (хар болон шуурган зуд) болсноор он цагийн хуудсанд бараан толбо тэмдэглэгдэн үлдсэн юм. Үүний үр дүнд мал хуй олноор осгож, нэг айл өрхийн амьдралд гарз хохирол ирэх бус улс орон гамшгийн хэмжээнд хүрсэн. Статистикаар 2010 оны зуднаар улс даяар нийт 9.5 сая мал хорогдсон байна ( https://www.unesco.mn/19/nitem).
Та үлдсэн мал хуйгаа тэнхрүүлэх, тэднийхээ тоо толгойг өсгөхөд хэр урт хугацаа зарцуулсан бэ?
2010 оноос хойш үлдсэн малаа өсгөөд, хүүхдүүд сургууль соёлд сураад ажилчин болцгоож, үр хүүхдүүдийн маань буян, заяа ч нэмэгдээд бид хоёр гэдэг хүн зуданд барагдсан ч үлдсэн мал хуйгаа зүтгүүлээд л давж гарсан. Чанга жил байсан. Үнэхээр чанга байсан даа...
Ж.А: Эхний хоёр, гурван жил нэлээд цөөн тооны малтай байсан ч, сүүлийн арван жилийн дотор өсөж дэвжээд, хүүхдүүд маань ч мал нэмж авч өгөөд, их хувь нэмэр оруулсан. Ингэж л давлаа.
Батчулуун, Алтанцэцэг хоёр 2010 оны өвөл байгаа бүхнээ алдсан гэдгийг дээрх ярилцлагаас мэдсэн байх. Хэцүү тэр 15 жилийн өмнөх хүйтэн дурсамжаа “ЧАНГА” гэдэг үгээр илэрхийлэн энэ үгээ ахин дахин давтан хэлж байв. Түүний энэ хуучин дурсамжийн тухай дэлгэрүүлэн сөхөх нь хүндрэлтэй, хэцүү байгаа нь, хариулахад ч зүдгүүртэй байгаа нь өнөөх дөлгөөхөн харцнаас нь мэдрэгдэж байв.
Сонсоход ч бэрх, тун хүнд жил байжээ. Тэр айхтар зуд таны зүрх, сэтгэлийг ямар их өвтгөсөн бол доо?
Уйлж унжилгүй, харин ч сэтгэлийн хаттай байсан гэх үү дээ (инээв). Мэдээж сэтгэл гутрах үе зөндөө байсан. Хэдий тийм ч дотроо л зовлон, шаналлаа бодож байлаа. Үр хүүхдүүдэд маань ч ялгаагүй, зуднаас үүдсэн хохирлын тухай мэдээ тун чиг хүнд, хэцүү байсан нь мэдрэгдэж байсан.
Танай аймаг, сум орон нутагт сүүлийн үед өөрчлөгдсөн зүйлс олон байгаа байх, тийм үү?
Маш их өөрчлөлт гарсан. Жишээлбэл, засмал зам, түүнийгээ дагаад зам дагасан бүтээн байгуулалтын хөгжил гэх мэтчилэн. Малчдын мал маллах арга барил хүртэл өөрчлөгсөн байна. Нэг хэсэгтээ зогсонги болсон байсан отор, нүүдэл хийх зан үйл гэдэг чинь орчин цагийн залуу малчдын арга барил дээр эргэн сэргэж байгаа нь сайшаалтай. Манай залуучууд малыг сайн маллаж байна гэж харагддаг.
Залуу хүн мал маллах арга ухаанд хэрхэн суралцах бэ? Түүнд цаг хугацаа гэж бий юу?
Малчин ухаанд маш удаан суралцдаг. Хүн ер нь аливаа эрдэм мэдлэг, арга ухаанд төгс бүтэн гаршина гэж үгүй шүү дээ. Насан туршдаа л суралцана. Харин малчны гэрт төрж өссөн хүүхэд мэдээж ондоо байх нь ойлгомжтой. Тэд маань ээж аав, ахмад буурлуудаасаа суралцан өөрсдийгөө буюу амьдрал ахуйгаа аваад явдаг болчихдог юм.
Хүүхдүүд тань та хоёрыг нийслэл хот руу суурьшуулах бодолтой байдаг талаар сонслоо. Харин та энэ тал дээр юу гэж бодож байна вэ?
Ж.А: Тийм ээ, хүүхдүүд маань бид хоёрыг төв газар руу оруулах гээд сэтгэл санаа нь зовних нь энүүхэнд. Тэнд аваачаад жаргаана л гэж бодож байгаа. Энэ сэтгэл, зүрх нь сайхан юм даа. Бид хоёрын хувьд бол ойрын хоёр, гурван жилдээ эндээ амьдарна л гэдэг юм. Чадаж байгаа дээрээ ахуйгаа мал цагаагаар тэтгэн дэвжүүлж л байя. Энэ хариу минь л сүүлийн хэдэн жил өөрчлөгдөөгүй юм байна даа (инээв). Хүүхдүүд маань бидэнд санаа тавьж, хот суурин бараадуулах талаар ярьдаг ч, дасал болсон мал сүргээ орхихыг төдийлөн бодож чадахгүй л байна шүү.
Харин та яагаад хөдөө нутагтаа үлдэх сонирхолтой байна вэ?
Байгаль дэлхийн эрүүл агаарт амьдарна гэдэг хэчнээн сайхан гээч. Адаглаад хөдөлгөөний дутагдалд орохгүй гэж мэд. Өдөр, шөнөгүй малынхаа хойноос яваад цаг мөч бүрд хөдөлгөөнтэй байна шүү дээ. Үр хүүхдүүдээ үнэтэй, килограммаар худалдаж авдаг маханд битгий зовж гүйгээсэй гэсэндээ ах, эгч хоёр нь насаараа малын буян дагаж амьдарлаа даа.
Малчдын амьдрал социализмын үеэс зах зээлийн чөлөөт эдийн засгийн шилжилт рүү нэвтрэхэд өөрчдлөгдсөн зүйлс олон байгаа байх?
Социализмын үеэс тэс өөр болчихсон л доо. Малчид нэгдэлд бус хувийн амь амьжиргааныхаа төлөө малаа хувьчлаад авсан үе шүү дээ.
Ж.А: Нэг үгээр илэрхийлбэл дураараа, одоо өөрсдөө юмаа хийж чадвал амьдарч чадна л гэсэн үг. Хөдөө амьдрал бол байна байна. Гэвч малчин залуучууд маш цөөхөн болчихсон нь харамсалтай. Залуучууд нь төв рүү шилжээд, энэ хавиар бараг миний үеийн хөгшчүүд л үлдэж байна уу даа?
Та сэтгэлийг хамгийн их зовоодог зүйл юу вэ? Та хэлж болох уу?
Сүүлийн үеийн айлууд хонио саахаа больжээ. Энэ нь шим тэжээлтэй цагаан идээ боловсруулахгүй байх муу талтай. Гүү ч саахаа больж гэмээр юм уу даа. Энэ ахуйн жинхэнэ уламжлал нь ховордоод, эзгий буцалгаж хийдэг нь ч ховор болов. Зарим малчид маань хонь, ямаагаа сааж байна л даа. Одоо бол чин үнэндээ ахмадууд л хуучнаараа гэх үү, сурч дадсан уламжлалаараа гэх үү энэ тал дээр хариуцлагтай ханддаг шиг байна. Цаашлаад морио уналга, эдэлгээнд хэрэглэх нь багасаж, мотоциклоор малаа хариулдаг боллоо. Ингэснээр хүний гар хүрээгүй баахан эмнэг, догшин морьдтой болж байгаа сөрөг тал их байна аа, манай хөдөөд. Энд чинь Н.Доржням ахын хүүхдүүд морь унадаг. Өөрөөр бол морийг уналгад хэрэглэх хүмүүс ховорхон байна. Би ч ялгаагүй цаг үеэ дагаад ойр зууртаа мотоциклоор явдаг болохоор хэнийг нь хэн гэх вэ дээ (инээв).
Та залуу малчдад хандаж, юу гэж зөвлөх вэ?
Одооны малчид мал маллах арга ухаанд маш сайн суралцах хэрэгтэй. Цаг үе нь хурдтай өөрчлөгдөж байгаагаас ч тэр үү орчин цагт мал амьтан хүртэл арчилгаа маш их шаарддаг болчихсон. Отор, нүүдлээ сайн хийж чадвал одоо үеийн залуучууд малаа алзахгүй өсгөж аваад л явна. Хөгшин улс болсон бид ойр зууртаа малын өвс, тэжээлээрээ сайн бордох юм даа. Мөн малын удам угсааг сайжруулж, хамгийн гол нь тарга тэвээрэг сайн байвал тэгээд л болоо доо. Малаа сайн эдлэх хэрэгтэй, түүнийгээ үржүүлж ашиг шимийг нь сайн хүрт. Залуу хойч үедээ хэлэхэд мал сүргээ уналга, эдэлгээндээ хэрэглэж, сүү цагаан идээгээ авдгаараа авч, бэлчээрийн сайханд идээшлүүлж, хүчийг нь авахуулахын сацуу малаа тун ч их хайрлаж яваарай л гэж захья даа.
Хот руу тэмүүлж буй залуучуудыг та юу гэж боддог вэ?
Хүний амьдрал л юм даа. Хөгжил дагаад явдаг байх. Залуучууд нь төв рүү яваад, энэ хавиар миний үеийн хөгшчүүд л байна. Шууд хэлэхэд залуучууд мал маллах нь ховордсон гэх үү дээ. Бидний үеийн хүмүүс л малаа маллаад амьдарч байна. Нутаг орон маань эзэнгүйдэх вий дээ гэж эмзэглэж явах юм. Гэвч монгол орон байгаа цагт, малчин бидний үргэлжлэл болох малч ухаантай малчин хүмүүн, эрдэнэт мал сүрэг маань бүгд байх болно.
Нэг зууны дараа дараа малчин соёл оршин тогтносоор байх болов уу, та юу гэж бодож байна вэ?
Ж.А: Байна, байна. Мэдээж байлгүй яах вэ. Монгол Улс маань оршин тогтнож байгаа цагт малчин гэдэг айл байж л тарна. Малчны соёл гэдэг үндсэндээ монгол улсын өв соёл шүү дээ. Малчдаа дэмжсэн тохиолдод бид малаа маллан, нэг байтугай зууны дараа байж л байна.
Д.Б: Залуу хойч үедээ хэлэхэд мал сүргээ уналга эдэлгээндээ хэрэглэж, сүү цагаан идээгээ авдгаараа авч, бэлчээрийн сайханд бэлчээрлүүлж, тарга хүчийг нь авахуулж, малаа хайрлаж яваарай.
Өөрсдийнхөө амьдралыг дуугаар илэрхийлбэл?
“Хамтдаа амьдрах сайхан.”
***
Ийнхүү бидний яриа өндөрлөлөө. Д.Батчулуун “өөрийн амьдралыг дуугаар илэрхийлбэл...” хэмээх асуултад хариулахдаа хань Ж.Алтанцэцэг рүү харж инээмсэглэсэн юм. Харин Ж.Алтанцэцэг “Өвөрхангай” дууны хэсгээс ярилцлагын төгсгөлийг эхийн цагаан сэтгэлээр зөөллөх мэт аялгуулан дуулсан билээ.
Энэ бол Хуурч овог удмын сүүлчийн малчин хүний амьдралын нэгээхэн хэсэг гэрчлэл гэхээс илүү эртнээс удам дамжин уламжлагдан ирсэн малчин хүний үнэт амьдралын арга ухааны амьд түүх юм. Д. Батчулуун бол удам дамжсан малчин бас монгол өв уламжлал, нүүдэлчин соёл иргэншлийн амьд түүх, уламжлал, шинэчлэлийн зааг дээр зоригтойгоор гэр бүлээ хамгаалан зогсож буй жирийн нэгэн монгол аав.
Д.Батчулуун бол энэхүү ярилцлагын авсан сурвалжлагчийн авга ах бөгөөд сурвалжлагч таван хоног малчны гэрт хамт амьдарсан болно.
